فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٣٣ - مقاله شيخ در مبدء و معاد

انسان سنگى هست كه حيوان نبوده و مانع از حمل كلمه حيوان بر انسان مى‌شود

عينا اشكال در مقام همينطور است.

مقاله شيخ در مبدء و معاد

شيخ الرّئيس در كتاب مبدء و معاد مى‌فرمايد:

كلمات سه‌گانه « سماء » و « كلّ » و « عالم » با هم مترادف بوده فلذا

استعمال هر كدام بجاى ديگرى بلا اشكال است و نيز اگر سماء يا عالم يا كلّ را

استعمال كردند نبايد كسى اشكال كند كه در كره قمر بعضى از جواهر و اجسام‌

فاسده بوده كه عالم سماوى شامل آن نمى‌شود و از سنخ اين عالم نبوده زيرا حقارت‌

و ناچيز بودن اينها بحدّى است كه مانع از استعمال كلمات مزبور نيست حتّى‌

حقارت اينها نسبت بعالم سماوى از سنگ مثانه‌اى كه در مجراى بول انسانى توليد

مى‌شود نسبت به عالم حيوانى بمراتب بيشتر است پس همانطورى كه بودن اين‌

سنگ مانع از اطلاق حيوان نمى‌باشد وجود اين فضولات فاسده بطريق اولى مانع از

اطلاق كلمات مزبور بر عالم سماوى نمى‌باشد.

سپس شرحى راجع بكلمات سه‌گانه داده و فرموده:

كلمه كلّ از نظر حكماء در مقام سنجش با مبدء اوّل (حقتعالى) مثل شيئ‌

واحد ذوحياتى است كه براى آن نفس عقليّه و عقل مفارق باشد و وجه واحد بودن‌

كلّ با اينكه بحسب ظاهر عنوان براى كثرات و متعدّدات است اين مى‌باشد كه‌

وجه اللّه در كلّ بوده و پرواضح است كه وجه الواحد واحد.

و چه بسا اين كلمه را اطلاق نموده و از آن آسمان اوّل را اراده مى‌نمايند

چه آنكه بسيارى از فلاسفه و حكماء عادتشان بر اين جارى شده كه آسمان اوّل را

بنام « جرم الكلّ» و حركت آن را « حركة الكلّ» گويند و همين اختلاف بين دو

استعمال سبب شده كه گاهى از لفظ « عقل الكلّ» كلّيّه عقول مفارقه و مجرّده را

اراده نموده زيرا عقول مفارقه جملگى شيئ واحد محسوب مى‌شوند و زمانى از كلمه‌

« نفس الكلّ» تمام نفوس محرّكه سماويّات را قصد مى‌نمايند چه آنكه اين نفوس‌

بمنزله شيئ واحد هستند.